Po rozstaniu rodziców niejednokrotnie dochodzi do sytuacji, w której dziecko odmawia kontaktów z jednym z nich. W praktyce najczęściej dotyczy to ojca, jednak problem może wystąpić również w relacji z matką. Dla wielu rodziców jest to sytuacja niezwykle trudna emocjonalnie, zwłaszcza gdy przez lata budowali relację z dzieckiem, a mimo to spotykają się z odmową kontaktów.
Powstaje wówczas pytanie, czy samo stanowisko dziecka jest wystarczające do ograniczenia, zmiany lub całkowitego zaprzestania kontaktów z rodzicem.
Odpowiedź nie jest jednoznaczna. Sąd rodzinny bierze pod uwagę zdanie małoletniego, ale nie jest nim związany. Każdorazowo analizuje całokształt okoliczności sprawy, w szczególności wiek dziecka, stopień jego dojrzałości oraz przyczyny, dla których nie chce utrzymywać kontaktów z ojcem lub matką.
Wbrew powszechnemu przekonaniu samo stwierdzenie dziecka: „nie chcę spotykać się z tatą” albo „nie chcę jechać do mamy” nie oznacza jeszcze, że kontakty zostaną ograniczone lub zakazane. Kluczowe znaczenie ma ustalenie, dlaczego dziecko prezentuje takie stanowisko.
Prawo dziecka do wyrażenia własnego zdania
W polskim prawie rodzinnym dobro dziecka stanowi najważniejszą wartość przy podejmowaniu rozstrzygnięć przez sąd rodzinny.
Dlatego sąd powinien uwzględniać stanowisko małoletniego, jeżeli jego rozwój umysłowy, stan zdrowia oraz stopień dojrzałości pozwalają na wyrażenie własnej opinii.
Nie oznacza to jednak, że dziecko samodzielnie decyduje o wszystkich kwestiach związanych z kontaktami z rodzicami.
W praktyce sąd musi odpowiedzieć sobie na dwa zasadnicze pytania:
- jakie jest rzeczywiste stanowisko dziecka,
- czy stanowisko to jest zgodne z jego dobrem.
Nie zawsze są to bowiem kwestie tożsame.
Zdarza się, że dziecko odmawia kontaktów nie dlatego, że nie chce spotykać się z rodzicem, ale dlatego, że obawia się reakcji drugiego rodzica, nie chce pogłębiać konfliktu między rodzicami lub czuje się zobowiązane do opowiedzenia po jednej ze stron.
W takich sytuacjach deklarowana niechęć do kontaktów może nie odzwierciedlać rzeczywistych potrzeb dziecka.
Czy dziecko może odmówić kontaktów z rodzicem?
Jest to jedno z najczęściej zadawanych pytań w sprawach rodzinnych.
Wielu rodziców błędnie zakłada, że po osiągnięciu określonego wieku dziecko samo decyduje, czy będzie utrzymywać kontakty z ojcem lub matką.
Polskie przepisy nie przewidują jednak granicy wieku, po której dziecko uzyskuje takie uprawnienie.
Nie istnieje przepis mówiący, że po ukończeniu:
- 13 lat,
- 15 lat,
- 16 lat,
dziecko może samodzielnie zrezygnować z kontaktów z rodzicem.
Jeżeli kontakty zostały uregulowane przez sąd albo ustalone przez rodziców, co do zasady powinny być wykonywane.
Nie oznacza to jednak, że stanowisko dziecka pozostaje bez znaczenia.
Jeżeli małoletni konsekwentnie odmawia kontaktów, sąd powinien ustalić przyczynę takiego zachowania i ocenić, czy konieczna jest zmiana dotychczasowych ustaleń.
Jakie znaczenie ma wiek dziecka?
Znaczenie opinii dziecka rośnie wraz z jego wiekiem i stopniem dojrzałości.
Kilkuletnie dziecko często nie potrafi jeszcze samodzielnie ocenić wszystkich okoliczności sytuacji rodzinnej. Jego stanowisko może być w dużym stopniu uzależnione od emocji, aktualnych wydarzeń lub wpływu osób dorosłych.
W przypadku nastolatków sytuacja wygląda inaczej.
Sądy znacznie większą wagę przywiązują do stanowiska dziecka, które potrafi:
- logicznie argumentować swoje decyzje,
- opisać relację z rodzicem,
- wskazać konkretne przyczyny odmowy kontaktów,
- przedstawić własne potrzeby i oczekiwania.
Nie oznacza to jednak automatycznego uwzględnienia jego stanowiska.
Sąd nadal musi ustalić, czy odmowa kontaktów jest zgodna z dobrem dziecka oraz czy nie wynika z wpływu innych osób.
Przykład
15-letnia dziewczynka odmawia spotkań z ojcem. W trakcie postępowania wskazuje, że ojciec od wielu lat nie interesował się jej życiem, nie uczestniczył w ważnych wydarzeniach szkolnych i kontaktował się sporadycznie.
W takiej sytuacji sąd może uznać, że stanowisko małoletniej jest świadome i zasługuje na uwzględnienie.
Inaczej oceniona może zostać sytuacja 7-letniego dziecka, które twierdzi jedynie, że „nie chce jechać do taty”, ale nie potrafi wskazać przyczyn takiej decyzji.
Dlaczego dziecko nie chce spotykać się z rodzicem?
Przyczyn niechęci do kontaktów może być wiele.
Każda sprawa wymaga indywidualnej oceny, ponieważ pozornie podobne sytuacje mogą mieć zupełnie inne podłoże.
Najczęściej spotykane przyczyny to:
- wieloletni brak regularnych kontaktów,
- słaba więź emocjonalna z rodzicem,
- konflikty rodzinne,
- negatywne doświadczenia związane z rodzicem,
- lęk przed rodzicem,
- konflikt lojalnościowy,
- wpływ drugiego rodzica.
Szczególnie często sądy spotykają się z tzw. konfliktem lojalnościowym.
Dziecko znajduje się wówczas pomiędzy rodzicami i ma poczucie, że okazanie sympatii jednemu z nich będzie oznaczało skrzywdzenie drugiego.
W rezultacie może odmawiać kontaktów nie z powodu niechęci do rodzica, ale z uwagi na silne napięcie emocjonalne.
Jak sąd ustala rzeczywiste stanowisko dziecka?
W wielu sprawach samo stanowisko rodziców nie wystarcza do prawidłowego rozstrzygnięcia sprawy.
Sąd może korzystać z różnych środków dowodowych.
Najczęściej są to:
- wysłuchanie dziecka,
- opinie psychologiczne,
- opinie OZSS,
- dokumentacja terapeutyczna,
- zeznania świadków,
- dokumentacja szkolna.
Szczególne znaczenie mają opinie specjalistów.
Ich zadaniem jest ustalenie między innymi:
- jakości relacji dziecka z rodzicami,
- przyczyn konfliktu,
- potrzeb emocjonalnych małoletniego,
- wpływu sytuacji rodzinnej na rozwój dziecka.
W praktyce opinia psychologiczna często stanowi jeden z najważniejszych dowodów w sprawach dotyczących kontaktów.
Kiedy sąd może ograniczyć kontakty?
Jeżeli dobro dziecka tego wymaga, sąd może ograniczyć sposób wykonywania kontaktów.
Ograniczenie kontaktów nie oznacza całkowitego zerwania relacji pomiędzy rodzicem a dzieckiem.
Może polegać między innymi na:
- skróceniu czasu spotkań,
- odbywaniu kontaktów w obecności kuratora,
- odbywaniu spotkań w obecności drugiego rodzica,
- zakazie zabierania dziecka poza określone miejsce,
- ustaleniu szczególnych zasad wykonywania kontaktów.
Takie rozwiązania są stosowane przede wszystkim wtedy, gdy istnieją wątpliwości dotyczące bezpieczeństwa dziecka lub prawidłowego wykonywania obowiązków rodzicielskich.
Przykład
Ojciec przez długi czas nie utrzymywał kontaktów z dzieckiem i po kilku latach próbuje odbudować relację.
Dziecko nie zna go na tyle dobrze, aby samodzielnie spędzać z nim całe weekendy.
W takiej sytuacji sąd może wprowadzić system stopniowego odbudowywania relacji poprzez krótsze spotkania, a następnie rozszerzać ich zakres.
Czy możliwy jest całkowity zakaz kontaktów?
Tak, jednak jest to rozwiązanie wyjątkowe.
Zakaz kontaktów może zostać orzeczony wyłącznie wtedy, gdy utrzymywanie relacji z rodzicem poważnie zagraża dobru dziecka.
Nie wystarczy sam konflikt pomiędzy rodzicami ani zwykła niechęć dziecka.
Najczęściej takie sytuacje dotyczą:
- przemocy wobec dziecka,
- poważnych uzależnień,
- wykorzystywania dziecka,
- zachowań stwarzających zagrożenie dla zdrowia lub życia dziecka.
Sąd zawsze powinien rozważyć, czy możliwe jest zastosowanie łagodniejszych środków przed całkowitym zakazem kontaktów.
Rodzic nie powinien samodzielnie rezygnować z kontaktów
Wielu rodziców po usłyszeniu od dziecka, że nie chce się z nimi spotykać, decyduje się wycofać z dalszych prób utrzymywania relacji.
Jest to często naturalna reakcja emocjonalna, jednak rzadko stanowi dobre rozwiązanie.
Brak kontaktów przez dłuższy czas może prowadzić do dalszego osłabienia więzi i utrudnić ich odbudowanie w przyszłości.
Jeżeli pojawiają się problemy z realizacją kontaktów, warto podjąć działania mające na celu ustalenie przyczyn konfliktu oraz stopniowe odbudowywanie relacji.
W niektórych przypadkach pomocne mogą być:
- mediacje rodzinne,
- konsultacje psychologiczne,
- terapia rodzinna,
- postępowanie sądowe dotyczące zmiany kontaktów.
Przykłady z praktyki
Przykład 1. Konflikt lojalnościowy
Po rozwodzie dziecko mieszkało z matką. Przy każdym kontakcie z ojcem odczuwało silny stres i poczucie winy wobec matki. Po przeprowadzeniu opinii psychologicznej okazało się, że rzeczywistą przyczyną niechęci do kontaktów był konflikt lojalnościowy, a nie negatywna relacja z ojcem.
Przykład 2. Wieloletni brak relacji
Ojciec przez kilka lat nie interesował się dzieckiem. Gdy po dłuższym czasie zażądał regularnych kontaktów weekendowych, dziecko stanowczo odmówiło. Sąd uznał, że konieczne jest stopniowe odbudowywanie więzi.
Przykład 3. Lęk przed rodzicem
Dziecko odmawiało spotkań z ojcem, który w przeszłości wszczynał awantury w obecności rodziny. Opinia psychologiczna potwierdziła występowanie silnego lęku. Sąd ograniczył kontakty i zobowiązał strony do podjęcia pracy nad poprawą relacji.
Przykład 4. Nastolatek odmawia kontaktów
16-letni chłopiec konsekwentnie odmawiał spotkań z ojcem. W trakcie postępowania szczegółowo wyjaśnił swoje stanowisko i wskazał wieloletni brak zaangażowania ojca w jego wychowanie. Sąd przywiązał dużą wagę do jego opinii.
Przykład 5. Nastawianie dziecka przeciwko drugiemu rodzicowi
Dziecko powtarzało negatywne opinie o ojcu, jednak nie potrafiło wskazać konkretnych sytuacji, które miałyby je uzasadniać. W toku postępowania ustalono, że małoletni pozostawał pod silnym wpływem jednego z rodziców.
FAQ – najczęściej zadawane pytania
Czy dziecko może samo zdecydować, że nie chce kontaktów z rodzicem?
Nie. Ostateczna decyzja należy do sądu.
Czy 13-letnie dziecko może odmówić kontaktów?
Nie ma przepisu przyznającego takie uprawnienie. Jego zdanie będzie jednak brane pod uwagę.
Czy sąd zawsze rozmawia z dzieckiem?
Nie zawsze. Zależy to od wieku, stanu zdrowia i stopnia dojrzałości małoletniego.
Czy policja może zmusić dziecko do kontaktów z rodzicem?
Co do zasady nie. Sprawy dotyczące kontaktów są rozstrzygane w odrębnym trybie przewidzianym przez przepisy prawa.
Czy nastolatek ma większy wpływ na decyzję sądu?
Tak. Im starsze i bardziej dojrzałe dziecko, tym większe znaczenie może mieć jego stanowisko.
Czy brak kontaktów wpływa na alimenty?
Nie. Kontakty z dzieckiem i obowiązek alimentacyjny są od siebie niezależne.
Czy sąd może skierować rodzinę do specjalistów?
Tak. W wielu sprawach wykorzystywane są opinie psychologiczne oraz badania OZSS.
Czy matka albo ojciec mogą powoływać się na to, że dziecko nie chce spotkań?
Sama deklaracja dziecka zazwyczaj nie wystarcza do niewykonywania ustalonych kontaktów.
Podsumowanie
Zdanie dziecka odgrywa istotną rolę w postępowaniach dotyczących kontaktów z rodzicami, jednak nie przesądza automatycznie o wyniku sprawy. Sąd każdorazowo bada rzeczywiste
przyczyny odmowy kontaktów oraz ocenia, czy stanowisko małoletniego jest zgodne z jego dobrem.
W praktyce najważniejsze znaczenie ma nie sama odmowa spotkań, lecz odpowiedź na pytanie, dlaczego dziecko nie chce utrzymywać relacji z ojcem lub matką. To właśnie ustalenie przyczyn konfliktu pozwala sądowi podjąć rozstrzygnięcie najlepiej chroniące interes małoletniego.
Jeżeli problem dotyczący kontaktów utrzymuje się przez dłuższy czas, warto jak najszybciej podjąć działania zmierzające do wyjaśnienia jego przyczyn. W wielu przypadkach odpowiednio wcześnie podjęta pomoc psychologiczna, mediacja lub zmiana sposobu wykonywania kontaktów pozwalają uniknąć dalszego pogłębiania konfliktu i poprawić relacje pomiędzy dzieckiem a rodzicem.
adwokat Konrad Michał Kuć